Gerard Górnicki urodził się 13 sierpnia 1920 r. w Strzyżowie nad Wisłokiem. Zmarł 31 lipca 2008 w Poznaniu.
1920-1939 r. Okres przedwojenny.
Mało wiemy o tamtych latach. Mieszkał w Strzyżowie z rodzicami i braćmi (Jan i Emil) w domu przy ulicy Sanockiej 13. Ojciec Stanisław zajmował się stolarstwem, matka Zofia ( z domu Karolewicz) prowadziła dom. Stanisław wyjechał do Stanów Zjednoczonych (emigracja zarobkowa) w 1929/1930 r. gdzie mieszkał w Elizabeth NJ. Wyjazd nastąpił w czasach krachu na giełdzie na początku wielkiego kryzysu (1929-1939). Powrócił do Strzyżowa dopiero w latach sześćdziesiątych (1962 r.). Powieści „Powrót Stanleya Kozdry” (Wydawnictwo Poznańskie 1963, 1967) i „Ucieczka na obczyznę” (Wydawnictwo Poznańskie 1968, 1970, 1975,1978) nawiązują do tamtych wydarzeń. Pierwsza z powieści została napisana przed, a druga już po śmierci ojca Gerarda.
Gerard ukończył szkołę powszechną i gimnazjum humanistyczne w Strzyżowie. Wspominał, że czynnie uczestniczył w życiu kulturalnym i sportowym szkoły i miasta: byt współredaktorem gazetek szkolnych, aktorem teatru amatorskiego, członkiem klubów sportowych „Sokól” (Polskie Towarzystwo Gimnastyczne, Strzyżów), „Resovia” (drużyna piłkarska, Rzeszów), „Czarni” (drużyna piłkarska, Jasło). W 1937 r. w wieku 17 lata występował wielokrotnie w składzie Resovii jako rezerwowy bramkarz, występował na bramce w meczach towarzyskich. Uprawiał lekkoatletykę, narciarstwo, turystykę.
1939-1945 r. Okres wojny.
Historię okresu wojennego znamy z zapisków osobistych, starych zdjeć, wspomnień członków rodziny i znajomych.
1939-1941 r. Strzyżów nad Wisłokiem.
We wrześniu 1939 r. Gerard został wcielony do patrolu ochrony kolei (dowódca drużyny patrolującej linię kolejowa). W pewnym momencie (1940 r.) przystąpił do konspiracji (zbrojna grupa dywersyjna w Strzyżowie) pod dowództwem Zygmunta Patryna ps. „Słowik” (mąż Olgi Górnickiej) – zakres działalności nie jest nam znany, wspominał o gromadzeniu broni. W tym okresie brał tez udział w meczach piłkarskich.
Za sabotaż pracy (uchylanie się od służby) w przymusowych oddziałach Bundienst (Służba Budowlana) w Strzyżowie został w 1940 r. aresztowany (wrzesień), uwięziony w Dębicy (listopad) a następnie przeniesiony do obozu karnego w Dębie koło Tarnobrzegu (grudzień). Po ucieczce z obozu (grudzień) ukrywał się w okolicach Strzyżowa do czasu wyjazdu do Zakliczyna nad Dunajcem w 1941 r.
Strzyżów nad Wisłokiem 1940 – 1941
1941-1945 r. Zakliczyn nad Dunajcem
Dwa nurty dominują opowiadania o tamtych latach: tajne nauczanie i działalność w AK. Nie ma dokumentów z czasów wojny, niewiele zdjęć. Zaczynają się pojawiać dopiero od 1945 r. Większość informacji pochodzi z przekazów ustnych i fragmentarycznych zapisków sporządzonych po wojnie. Opowieści obracały się wokół kilku miejsc: Willi “Zofjówka” i “Koci Zamek” przy ul. Jagiellońskiej, apteki Ottmanów w rynku, sklepu Spółdzielni “Snop”, klasztoru O.O. Reformatów, Zamku Melsztyn nad Dunajcem. Przewijały się m.in. rodziny Ottmanów, Szymanowiczów, Musiałów, Charkiewiczów, Gardułów, Górnickich, Mondów. Wiele było powiązań konspiracyjnych (często wtedy utajnionych), koligacji rodzinnych i znajomosci z okresu międzywojennego. Powieści Gerarda Górnickiego “Dom na Pacyfiku” (Wydawnictwo Poznańskie 1969; również dramat pod tym samym tytułem, Teatr im. A Fredry Gniezno 1970) i “Szukanie ocalenia” (Krajowa Agencja Wydawnicza Rzeszów 1988) podobno wiernie oddają tamtą “rzeczywistość”, chociaż jest to beletrystyka, a nie rozprawy historyczne.
Zakliczyn 1942 – 1944
Dokładna data przyjazdu Gerarda do Zakliczyna nie jest znana (wiosna 1941 r., zameldowany od czerwca 1941 do marca 1945). Najpierw ulokował się u Stanisława Łuki w Lusławicach, potem przez kilka miesięcy (październik 1941 r. – kwiecień 1942) ukrywał się w klasztorze O.O. Reformatów (mieszkał w jednej celi z ks. Alojzym Jońcem), przelotnie mieszkał w domu Flakowiczów, a później już do końca wojny w Willi “Zofiówka”. Jedno z opowiadań w tomie „Spotkanie przed bramą do nieba” (Wydawnictwo Poznańskie 1970 r.) nawiązuje do pobytu w klasztorze.
Zakliczyn został wyzwolony 17.01.1945. Okres Zakliczyński zakończył się w pewnym sensie dopiero ślubem z Marią Gardułą (29.12.1945 r.) w kościele O.O. Reformatów w Zakliczynie, którego udzielił ksiądz Alojzy Joniec. Jednak w 1945 r. Gerard studiował już w Krakowie, a Maria kończyła Liceum Ogólnokształcące w Strzyżowie. Gerard i Maria wielokrotnie po wojnie odwiedzali Zakliczyn.
Zakliczyn 1945 r.
Zakliczyn 2024 r. (zdjęcia P. Górnicki)
Tajne nauczanie
Marzec 1941 – Śierpień 1944
W 1942 r. Gerard zabrał się samorzutnie za organizowanie tajnych kompletów (okoliczności bliżej nieznane) i w wieku 22 lat został nauczycielem tajnego nauczania w zakresie gimnazjalnym zarejestrowanym przez Natalię Charkiewicz. Sam kontynuował kształcenie i w lipcu 1943 r. zdał maturę (zweryfikowaną Świadectwem Dojrzałości Liceum Ogólnokształcącego wydanym w Krakowie 30.05.1945). W tych latach był nauczycielem (przedmioty humanistyczne) 10-12 uczniów na organizowanych przez siebie w prywatnych domach tajnych kompletach. Według świadka (ucznia) Bolesława Kensy nauczał historii, łaciny, języka polskiego, geografii, a innymi uczniami byli Krystyna Kensy, Zbigniew Orłowicz, Zbigniew Medyński, Eleonora Medyńska, Zbigniew Jedliczka. Włączył się do systemu tajnego nauczania prowadzonego przez zawodowych nauczycieli, który bardzo dobrze funkcjonował w Zakliczynie. Pomagał np. w organizacji matur w kwietniu 1944 r.
Tajne nauczanie w latach 1941 – 1944 zostało potwierdzone m.in. przez świadków dr. Erazma Rybczyńskiego i mgr. Natalię Charkiewicz (Zakliczyn, 12.07.1947), a następnie zweryfikowane i uznane za podstawę naliczenia wysługi lat w pracy nauczycielskiej (Warszawa 1.07.1954, Poznań 8.05.1967). Za działalność w okresie okupacji Gerard został odznaczony Złotą Odznaką Związku Nauczycielstwa Polskiego (1976 r.) i Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1980 r.).
Działalność w Ruchu Oporu
Kwiecień 1942 – Grudzień 1944
Gerard wstąpił do AK 25 kwietnia 1942 r. składając przysięgę przed Witoldem Frydrychem ps. “Jur” i Wacławawem Grzegorczykiem ps. “Oskar” w aptece Aleksandry Ottmann (informacja własna). Posługiwał się pseudonimami “Gall” i “Mnich”. Dowódcą placówki był ppor. Kazimierz Styrna ps. “Sławomir”. Po odbyciu szkolenia (podchorążówka pod kierownictwem majora “Dęba”) w maju 1943 r. został mianowany przez swojego dowódcę plutonu ppor. Władysława Kaczmarczyka ps. “Zagłoba” na kaprala (informacja własna). W tym okresie prowadził szkolenie wojskowe i przechowywał broń. Został dowódca drużyny w I Plutonie pod dowództwem “Zagłoby”. Od czerwca 1943 został włączony do oddziału partyzanckiego (plutonu dywersyjnego) por. S. Stacha ps. “Turek” działającego w rejonie Zakliczyna do akcji bojowych i sabotażowych. W 1943 r. brał udział w akcjach sabotażowych o mniejszym znaczeniu, jak przejęcie wraz z Grzegorczykiem butów wojskowych z magazynu gminnego w Zakliczynie dla partyzantów (czerwiec). W 1944 r. brał udział w akcjach na kolumny samochodowe Wermachtu w okolicach Melsztyna i Zawady Lanckorońskiej nad Dunajcem (lipiec), w bitwie na zaporze wodnej w Rożnowie (sierpień), w bitwie w lasach wsi Wola Stróska (październik).
Za działalność zbrojną w ruchu oporu Gerard został odznaczony Krzyżem Partyzanckim (1983 r.) i Krzyżem Armii Krajowej (1990 r.). Był kombatantem (legitymacja kombatancka ZBOWiD 1976 r.). W 2001 r. otrzymal Patent Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny.
1945-1947 r. Kraków
Świadectwo Dojrzałości (30.05.1945 r.) zweryfikowało naukę szkolną ukończoną w trybie tajnego nauczania (matura w lipcu 1943 w Zakliczynie) i było podstawą przyjęcia na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagielońskiego (UJ, wpis 30.04.1945). Studia były przerwane sześcio-miesięcznym pobytem w więzieniu. 13 marca 1946 r. Górnicki został wybrany na Kierownika Komisji Kół Prowincjonalnych przy Bratniej Pomocy Studentów UJ. Rozpoczął działalność organizacyjną wydając m.in. 23 marca odezwę do społeczeństwa wzywającą do pomocy materialnej na rzecz młodzieży akademickiej ośrodka krakowskiego (w okresie Świąt Wielkanocnych przeprowadzono imprezy dochodowe). Jednocześnie był aktywnym działaczem nielegalnych od 1945 r. organizacji Młodzieży Wszechpolskiej i Młodzieży Wolnej Polski. W okresie represji po demonstracjach 3-cio majowych 1946 r. w Krakowie został aresztowany (22.05.1946 r., informacja własna). Aresztowanie było prawdopodobnie spowodowane rosnącym zaangażowaniem w krajowych strukturach nielegalnych organizacji (wyznaczony na II-go szefa organizacyjnego na Kraj, informacja własna). Został zwolniony z braku dostatecznych dowodów i nie przyznania się do zarzucanych czynów (informacja własna) z wyrokiem dwóch lat więzienia z zawieszeniem na trzy lata. Karta Zwolnienia Więzienie Montelupich 29.11.1946 r., amnestia 22.02.1947 r., ujawnienie przynależności do AK 15.03.1947 r., postanowienie o darowaniu kary 22.03.1947 r., śledztwo ostatecznie umorzone 12.01.1948. Po zwolnieniu z więzienia, Gerard kontynuował studia, najprawdopodobniej zaocznie, bo w tym czasie zamieszkiwał już przynajmniej czasowo w Cieplicach. Studia ukończył z Dyplomem Magistra Prawa (11.07.1947 r.). Bracia również w tym czasie studiowali na UJ: Emil ukończył Wydział Prawa, Jan Wydział Lekarski (1950 r.).
Dodatkowe materiały źródłowe: Komisja Kół Prowincjonalnych (Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego sygn. BP 160), Urszula Perkowska Studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1945-1948/49, Wioleta Jakubas Praca Doktorska “Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Uczniów Uniwersytetu Jagiellońskiego (1859-1950)”, (Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego).
1947-1950 r. Cieplice Śląskie-Zdrój
Rodzina przeprowadziła się do Cieplic w grudniu 1946 r. Maria podjęła prace jako księgowa w Internacie Szkoły Zawodowej. Gerard dokończył studia w Krakowie. 1 września 1947 r. rozpoczął prace jako nauczyciel w Państwowej Szkole Przemysłu Drzewnego i pracował tam do sierpnie 1950 r. (01.09.1947 r. – 31.08.1950 r.). Wykładał historię, geografię gospodarczą, język polski, naukę o Polsce i świecie współczesnym. Pierwszą umowę o pracy podpisał dyrektor szkoły Edmund Sroka, później Franciszek Hrad.
Do Cieplic przeprowadziły się również matka Marii, Krystyna Musiał i babcia, Henryka Musiał (zmarła w Cieplicach 31.05.1949 r.). Córka Elżbieta urodziła się w maju 1948 r. Zamieszkiwali w pobliżu szkoły, ulice Pułaskiego, Matejki, Zakopiańskiej.
Od stycznia 1948 Gerard odbył dwuletnią aplikanturę w Sądzie Okręgowym w Jeleniej Górze zakończoną w czerwcu 1950 r. egzaminem sędziowskim. Od sierpnia 1948 roku był członkiem Miejskiej Rady Narodowej w Cieplicach, pełnił funkcję wice-przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, był członkiem Komisji Finansowo-Budżetowej. W 1947 r. wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej i był czlonkiem Komitetu Miejskiego. W 1948 r. wstąpił do PZPR. Jako członek Komitetu Miejskiego pełnił funkcje przewodniczącego Klubu Radnych.
Cieplice Sląskie-Zdrój 2025 (zdjęcia P. Górnicki)
1950-1980 r. Poznań
Życie zawodowe Gerarda w tym okresie toczyło się dwoma równoległymi nurtami: praca nauczycielska w Technikum Handlowym oraz pisarstwo i działalność z tym związana.
Po latach doceniono jego wkład w tajne nauczanie i udział w ruchu oporu, zweryfikowano uwięzienie w hitlerowskim obozie karnym. Juz w 1954 r. okres tajnego nauczania zostal zaliczony do jego stażu pracy, w 1976 r. zostal ponownie zweryfikowany jako „nauczyciel tajnego nauczania”. W 1976 r. uzyskał Kartę Kombatanta ZBOWiD. Za dzialanosc w okresie wojny zostal odznaczony.
W tym okresie wiele podróżowal po Polsce promujac kulturę, literaturę i swoje książki (spotkania literackie, kiermasze ksiazek, dni kultury i literatury). Podróżował też do Szwajcarii, Włoch, Wietnamu, ZSSR, NRD, Rumuni, Czechosłowacji, na Węgry. Reportaże z podróży publikowal w „Profilach” i „Głosie Wielkopolskim”. Razem z żoną Marią byli zapalonymi turystami górskimi, czlonkami PTTK i Przodownikami GOT. Gerard działał też we wladzach Szkolnego Klubu Sportowego „Zryw”.
W latach 1956-1966 był członkiem Komitetu Miejskiego i następnie Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Poznaniu.
Praca nauczycielska
Gerard podją pracę w Technikum Handlowym w Poznaniu (ul. Śniadeckich 54/58) popularnie nazywanym „Handlówką”, później przekształconym w Zespół Szkól Handlowych im. Oskara Langego, 01.09.1950 r. Rodzina zamieszkała przydziałowym mieszkaniu na piętrze w domu obok (pod numerem 52).
W 1950 r. otrzymal dyplom uprawniający do nauczania historii, a w 1952 r. ekonomii politycznej i prawoznawstwa. W 1951 r. ukońcyl kurs dla „Dyrektorów w Technikach” i w latach 1950 – 1967 pełnił funkję wicedyrektora do spraw pedagogicznych. W latach 1950 – 1955 był też radcą prawnym Dyrekcji Okręgowej Szkolnictwa Zawodowego w Poznaniu. W 1972 r. został powołany na stanowisko Profesora Szkoły Średniej. Zakres nauczania nie jest nam dokładnie znany (nauki społeczne).
Więcej wiemy na temat turustyki górskiej z młodzieżą szkolną: w latach 60-tych i 70-tych Gerard wraz z żoną Marią prowadzili co roku letnie obozy wędrowne Technikum Handlowego. Początkowo pod kierunkiem Władysława Bartza (profesor nauczyciel Technikum Handlowego i działacz PTTK) potem już samodzielnie. Grupy liczyły 16 uczennic a obozy trwały 14 dni i pokonywały trasy ponad 100 km. Był to istotny wkład w propagację turystyki górskiej i kształcenie młodzieży poza normalnym curriculum szkolnym.
Gerard Górnicki przeszedł na emeryturę 31.08.1980 r. po 33 latach pracy w szkolnictwie.
Działalność literacka
Gerard zadebiutował (prawdopodobnie) w okresie okupacji publikacją wierszy patriotycznych w prasie podziemnej (wycinki prasowe nie zachowały się). Zachował się rękopis wiersza napisanego 15.04.1942.
W 1955 r. opublikował w Gazecie Poznańskiej (nr 49) opowiadanie „Dom na skarpie”, które później było częścią zbioru opowiadań „Sybirca” opublikowanego w 1957 r. (Wydawnictwo Poznańskie), debiutu książkowego.
W połowie lat 50-tych byl prezesem Koła Mołodych przy Poznańskim Oddziale Związku Literatów Polskich (ZLP). W 1956 r. był współzalożycielem i do 1959 r. czlonkiem grupy literackiej „Wierzbak” (diałającej w latach 1956-1960).
20 lutego 1960 r. został przyjęty do ZLP. W latach 1960 – 1966 był wiceprezesem, następnie do 1975 r. prezesem i ponownie do 1977 r. wiceprezesem Poznańskiego Oddziału ZLP. Był też cztonkiem Krajowego Zarządu ZLP oraz honorowym członkiem rzeszowskiego oddziału ZLP.
Do roku 1980 Gerard Górnicki opublikowal (Wydawnictwo Poznańskie) cztery zbiory opowiadań i sześć powiesci. Inspirowanych początkowo przeżyciami wojennymi, póżniej podróżami do Włoch („Spotkanie z Rzymianką”) i Wietnamu („Dziewczyna Anh odchodzi”). Teatr im. A. Fredry w Gnieżnie wystawił w 1970 r. dramat „Dom na Pacyfiku”, adaptacja wydanej rok wcześniej powieści o tym samym tytule. Zainteresowania i inspiracje literackie Gerarda powoli przenoszą sie na historię Wielkopolski: obronę Kłecka we wrześniu 1939 r., do której nawiązuje powieść „Miasto Króla” wydana w 1974 r. i Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 r., odzwierciedlonego w utworze scenicznym „Poszli ci, którzy powinni” wystawionym przez Teatr Polski w Poznaniu w 1978 r. (premiera 28 grudnia).
Był w tych latach współpracownikiem „Gazety Poznańskiej” (1955-1984 r.), tygodnika „Fakty” (1974-1981 r.), magazynu ilustrowanego „Tydzień” (stały felieton 1976-1981 r.), tygodnika „Życie Literackie” (felietonista 1966 -1989) i czasopisma „Nurt” (członek kolegium redakcyjnego 1965-1967). Publikował artykuły, opowiadania i felietony w czasopismach „Głos Wielkopolski”, „Profile”, „Expres Poznański”, „Tygodnik Zachodni”, „Tygodnik Kulturalny”, „Nowinach Rzeszowskich”. Występował na antenie rozgłośni radiowych: poznańskiej, szczecińskiej, rzeszowskiej, śląskiej i warszawskiej.
Wiecej materiałów, zdjęć i informacji znajdziesz w:
1980-2008 r. Poznań
Przez następne 28 lat Gerard Górnicki kontynuowal pracę pisarska: wydal szeżć powiesci, zbiór felietonów i tom opowiadań.
Wiemy że na 70-tą rocznicę napasci niemieckiej na Polskę przygotowywał utwór sceniczny – „Czarne Bociany” – o 17 Pułku Piechoty z Rzeszowa, nie udało się jej wystawić. Napisał również kolejną powieść o Powstaniu Wielkopolskim: „Dzwony, dzwony szumiące ” (rękopis znajduje się w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu), która nie została wydana. W Ośrodku dokumentacji poznańskiego środowiska literackiego Biblioteki Raczyńskich znajdują się rękopisy powieści „Ocalenie Gracjana” i utworów scenicznych „Pustelnia Ojca Bema”, „Judasz i prezydent”, „Ucieczka Matyldy”, „Blisko Jowisza” i „Grzeczna panna czeka na chłopców” nigdy nie opublikowanych czy wystawionych.
7 lutego 1984 r. został przyjęty ponownie do Związku Literatów Polskich (po „odwieszeniu” Związku).
W 1991 podjął współpracę z ukazującym się w Strzyżowie miesięcznikiem „Waga i Miecz”, publikując krótkie opowieści i felietony. Był felietonistą „Gazety Jaworskiej” (od 1991). Pisał również felietony do innych czasopism.
W 2007 r. otrzymał złoty medal Towarzystwa im. Hipolita Cegielskiego za krzewienie idei pracy organicznej.
Wiele czasu poświęcał na działalność społeczną. odwiedzał wiele miejscowości spotykaja]ąc sie z ludźmi, zbierając materiały do powieści. Bardzo interesował się historią Wielkopolski. Kłecko, Nowy Tomyśl, Kaźmierz, Śrem, Żnin, Kiszkowo, Miedzichowo, Jawor…
Wspomagał wysiłki propagujące wiedzę i pamięć o Powstaniu Wielkopolskim. Był członkiem Zarządu Głównego Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, a w latach 1995-2005 również członkiem zespołu redakcyjnego „Wielkopolskiego Powstańca”.
Utrzymywał bliskie kontakty z Rzeszowem i rodzinnym Strzyżowem – w 1984 r. został honorowym obywatelem miasta. W 2005 r. otrzymał nagrodę miasta Rzeszowa I stopnia w dziedzinie literatury za całokształt ciekawej i interesującej twórczości literackiej, zwłaszcza tych książek, które dotyczą Podkarpacia.
Podróżując po Polsce zbierał świątki frasobliwe.
Gerard Górnicki zmarł 31 lipca 2008 r. w wieku 88 lat na wylew krwi do mózgu w trakcie rehabilitacji po komplikacjach cukrzycowych i amputacji nogi. Został pochowany 6 sierpnia w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Komunalnym Nr 1 Miłostowo-Poznań. Żona Maria z domu Garduła zmarla 13 sierpnia 2012 w wieku 88 lat.
Komentarz